फलटणमधील डॉक्टर आत्महत्या प्रकरण : मानसिक आरोग्य सेवांच्या अभावाची वेदनादायी किंमत

फलटणसारख्या प्रगत होत असलेल्या शहरात घडलेली डॉक्टर आत्महत्या प्रकरणांने समाजाला अंतर्मुख केले आहे. जी व्यक्ती इतरांच्या आरोग्याची काळजी घेते, आयुष्य वाचवते, आजारावर उपचार करते तीच व्यक्ती स्वतःच्या वेदनांशी झुंज देताना शेवटी जीवन संपवते, हा किती मोठा सामाजिक, व्यावसायिक आणि मानसिक आरोग्य व्यवस्थेतील पराभव आहे हे आपण मान्य करायलाच हवे.

 तीही एक "व्यक्ती" होती डॉक्टर म्हणजे फक्त “व्यवसायिक” नव्हे ती एक भावनांनी, ताणांनी, अपेक्षांनी, अपयशांनी आणि जबाबदाऱ्यांनी भारलेली मानवी व्यक्ती असते. तिच्या मनातही भीती असते, ताण असतो, थकवा असतो. समाज डॉक्टरकडून नेहमीच परिपूर्णतेची अपेक्षा ठेवतो . “डॉक्टर चुका करत नाहीत”, “डॉक्टरांना काही होत नाही”, अशा भ्रमामुळे त्या व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्याच्या गरजा पूर्ण दुर्लक्षित राहतात.मानसिक आरोग्य जपण्याचा तिचाही अधिकार होता.

भारतीय राज्यघटनेनुसार प्रत्येक नागरिकाला आरोग्याचा म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक आरोग्याचा समान अधिकार आहे. डॉक्टर असो, शेतकरी असो किंवा विद्यार्थी मानसिक आरोग्य राखण्यासाठी आवश्यक सुविधा, मार्गदर्शन, समुपदेशन, आणि उपचार मिळणे हा त्याचा मूलभूत मानवी हक्क आहे.

मात्र आपल्या आरोग्यव्यवस्थेत अजूनही मानसिक आरोग्याकडे दुय्यम दर्जाने पाहिले जाते. रुग्णालयांमध्ये मनोविज्ञान विभाग दुर्लक्षित राहतात, समुपदेशन सेवा अपुऱ्या असतात आणि व्यावसायिक मानसोपचारतज्ञ किंवा समुपदेशकांची उपलब्धता अत्यल्प आहे हे असं वास्तव आहे.

वैद्यकीय व्यवसाय अत्यंत जबाबदारीचा आहे. रात्रंदिवस काम, रुग्णांची काळजी, समाजातील अपेक्षा, आर्थिक दडपण, कुटुंबीयांशी कमी संवाद या सर्वांमुळे भावनिक एकाकीपणा निर्माण होतो. जेव्हा या मानसिक भारासाठी कुणी ऐकून घेणारा, समजून घेणारा किंवा मार्गदर्शन करणारा नसतो, तेव्हा मनाचा तोल ढळू लागतो.अशा वेळी जर सुलभ मानसिक आरोग्य सेवा, तज्ज्ञ समुपदेशक वा मानसोपचार उपलब्ध असते, तर अनेक आयुष्ये वाचू शकतात.मानसिक आरोग्य सेवांची अनुपलब्धता मूळ कारणा मुळे आज मानसिक आरोग्य धोक्यात आले आहे.

ग्रामीण शहरी आणि उपनगरातील आरोग्य केंद्रांत आजही मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक किंवा मनोचिकित्सकांची पदे रिक्त आहेत. प्राथमिक आरोग्य केंद्रे व रुग्णालयांमध्ये मानसिक आरोग्य कार्यक्रम फक्त नावापुरते आहेत.

फलटणसारख्या ठिकाणीही खास मानसिक आरोग्य सुविधा, तणाव व्यवस्थापन कार्यशाळा, व्यावसायिक समुपदेशन केंद्र यांची तातडीने गरज आहे. त्या क्षेत्रातील सेवा देणारे तज्ञ ही उपलब्ध आहेत फक्त त्यांना सेवा देणासाठी आवश्यक असणाऱ्या फलटण आरोग्य विभागाच्या हॉस्पिटलमध्ये संधी(जागा) उपलब्ध करून देणे हे फलटण आरोग्य मंडळाचे आद्य कर्तव्य फलटणकरासाठी आहे आणि त्यांनी ते करावे. जेणेकरून भविष्यामध्ये आणखीन अशा घटना घडण्यास आळा बसेल व फलटणचे नाव महाराष्ट्रात भारतात बदनाम होणार नाही.

जेव्हा डॉक्टरसारख्या शिक्षित, वैद्यकीय जाण असलेल्या व्यक्तीलाही योग्य मानसिक आधार उपलब्ध होत नाही, तेव्हा सामान्य लोकांच्या बाबतीत स्थिती किती गंभीर असेल याचा विचारच शहारा आणणारा आहे.

यासाठी काही खालील उपायांची दिशा आपण अमलात आणू शकतो - 

प्रत्येक रुग्णालयात मानसशास्त्रज्ञ व समुपदेशक नियुक्त करणे, मानसिक आरोग्य तपासणी ही वैद्यकीय तपासणीइतकीच महत्त्वाची ठरवणे,  डॉक्टरांसाठी सपोर्ट ग्रुप व स्ट्रेस मॅनेजमेंट कार्यक्रम नियमित राबवणे, मानसिक आरोग्य साक्षरता वाढवणे – "मानसिक आजार म्हणजे कमकुवतपणा नव्हे" हे समाजाला पटवून देणे, राज्य व केंद्र शासनाने जिल्हा पातळीवरील मानसिक आरोग्य योजना मजबूत करणे.

फलटणमधील डॉक्टर आत्महत्या ही फक्त एक वैयक्तिक शोकांतिका नाही; ती संपूर्ण समाजाच्या मानसिक आरोग्यविषयक संवेदनाशून्यतेचे प्रतीक आहे. तो डॉक्टर होता , पण सर्वात आधी तो माणूस होता . त्यालाही भावनिक आधार, सहानुभूती आणि मानसिक आरोग्याची सुरक्षा हवी होती.

ही घटना आपल्याला स्मरण करून देते की मानसिक आरोग्य हा प्रत्येकाचा मूलभूत अधिकार आहे, आणि त्या सेवांचा अभाव ही केवळ वैयक्तिक नव्हे तर सामाजिक जबाबदारीची चूक आहे . याबाबत आरोग्य सेवा क्षेत्रामधील प्रशासकीय राजकारणी लोकांनी अंतर्मुख होऊन विचार करा व त्याविषयी जनजागृती होऊन मानसिक आरोग्य सेवा पुरवणाऱ्या तज्ञ व्यक्ती व संघटनांना प्राधान्यक्रम द्या.

लेखक -  डॉ.दिपक रामचंद्र राऊत पवार  

MA. M.Phil.Ph.D Psychology 

Dip.in TTE 

Dip. in School psychology 

Dip.in hypnotherapy 

समुपदेशक व पुनर्वसन मानसशास्त्रज्ञ 

Reg no.

RCI CRR A 29749

New Delhi

 डॉ.सौ.तेजश्री दीपक राऊत पवार 

MA.Ph.d Philosophy 

 समुपदेशक 

मनोविकास मानसशास्त्रीय समुपदेशन व मार्गदर्शन केंद्र फलटण ता. फलटण जि. सातारा महाराष्ट्र